ZİHİNSEL ENGELLİ BİREYLERDE BAĞIMSIZ YAŞAM BECERİLERİ VE AİLE KATILIMI
Zihinsel engelli bireylerin eğitiminde temel amaçlardan biri, bireylerin yaşamlarını mümkün olduğunca bağımsız sürdürebilmeleri için gerekli becerileri kazanmalarını sağlamaktır. Bu doğrultuda, okul öncesi dönemden itibaren bağımsız yaşam becerilerinin geliştirilmesine yönelik çeşitli eğitsel düzenlemeler yapılmaktadır. Bağımsız yaşam becerileri, bireyin günlük yaşamını başkalarının yardımına mümkün olduğunca az ihtiyaç duyarak sürdürebilmesi için gerekli olan becerileri kapsamaktadır. Özbakım ve ev içi becerileri de bu becerilerin önemli bir bölümünü oluşturmaktadır.
Zihinsel engelli bireylere bağımsız yaşam becerilerinin kazandırılmasında davranışçı yaklaşım ve uygulamalı davranış analizi yaygın olarak kullanılmaktadır. Uygulamalı davranış analizi, hedeflenen davranışların kazandırılması amacıyla davranış öncesi ve sonrası uyaranların ve çevresel koşulların sistematik biçimde düzenlenmesine dayanmaktadır. Bu doğrultuda, okulda gerçekleştirilen öğretim çalışmalarının aile desteğiyle ev ortamında da sürdürülmesi ve ailelerin eğitim sürecine aktif olarak katılması önem taşımaktadır. Araştırmalar, aile katılımının çocuk, aile ve eğitim sürecine önemli katkılar sağladığını; ailelerin çocuklarına sosyal, özbakım, ev içi ve diğer bağımsız yaşam becerilerini kazandırmada etkili olabildiğini göstermektedir.
Ailelerin bu süreçte etkili olabilmeleri için gerekli bilgi ve becerilerle desteklenmeleri gerekmektedir. Bu amaçla geliştirilen Aile Eğitimi Programı, zihinsel engelli çocuğa sahip ailelerin çocuklarına ev ortamında özbakım ve ev içi becerilerini öğretme konusunda yeterlik kazanmalarını amaçlamaktadır. Program kapsamında yüz yüze aile toplantıları ve ev ziyaretlerinden yararlanılmış, gerektiğinde süreç telefon görüşmeleriyle desteklenmiştir. Aile toplantılarında uzman rehberliğinde gerekli bilgiler aktarılırken, ev ziyaretlerinde ailelerle birebir uygulamalar gerçekleştirilmiştir. Programın uygulanmasında, özbakım ve ev içi becerilerinin öğretimine ilişkin açıklama ve uygulamaları içeren öğretim materyallerinden yararlanılmıştır.
Bu kapsamda değerlendirildiğinde, zihinsel engelli bireylerin bağımsız yaşam becerilerini geliştirmelerinde okul ve aile iş birliğinin önemli bir yeri olduğu görülmektedir. Özellikle özbakım ve ev içi becerilerinin öğretiminde ailelerin sürece aktif olarak katılması, okulda başlatılan öğretimin ev ortamında sürdürülmesine ve kazanılan becerilerin günlük yaşama aktarılmasına katkı sağlamaktadır. Ailelerin gerekli bilgi ve becerilerle desteklendiği yapılandırılmış aile eğitimi programları, bu sürecin daha sistematik ve etkili biçimde yürütülmesine olanak sağlayabilir.
Bu araştırmada aile toplantıları, ailelere gerekli bilgi ve öğretim becerilerini kazandırırken; ev ziyaretleri, edinilen bilgi ve becerilerin doğal ortamda uygulanmasına olanak sağlamıştır. Öğretim el kitabının kullanılması da ailelerin beceri öğretimini daha sistematik biçimde gerçekleştirmelerine destek olmuştur. Öğretimin ev ortamında yürütülmesi, çocukların kazandıkları becerileri günlük yaşam içerisinde kullanmaları ve bu becerileri doğal koşullarda sürdürmeleri açısından önemli bir fırsat sağlamıştır.
Tüm bu bilgiler, ailelerin çocuklarının bağımsız yaşam becerilerini kazanmasında ne kadar önemli bir yere sahip olduğunu göstermektedir. Çocuklarımızın okulda öğrendikleri becerileri evde de kullanmaları, bu becerilerin kalıcı hâle gelmesine yardımcı olmaktadır. Bu nedenle çocuğumuzun eğitiminde yalnızca okulda yapılan çalışmalar değil, evde ona sunduğumuz küçük fırsatlar da büyük önem taşımaktadır.
Biz de bu düşünceden yola çıkarak kurumumuzda Aile Destek Programı yürütüyoruz. Bu programla amacımız, çocuklarımızın okulda öğrendikleri becerileri evde de kullanabilmelerine yardımcı olmak ve siz velilerimizi bu süreçte desteklemektir.
Çocuğunuzun bazı işleri kendi başına yapmasını beklemek ilk başta zor gelebilir. Bazen “Ben yapayım, daha çabuk bitsin.” diye düşünebiliriz. Ancak çocuğumuza kendi başına yapması için fırsat vermek, onun öğrenmesi ve kendine güvenmesi için çok değerlidir. Örneğin kıyafetlerini seçmesine izin vermek, sofraya bir tabak koymasını istemek, oyuncaklarını toplamasını beklemek veya kişisel bakım sırasında yapabileceği bir işi onun yapmasına fırsat vermek, günlük hayatın içinde gerçekleştirebileceğimiz küçük ama önemli çalışmalardır.
Burada önemli olan her şeyi bir anda çocuğumuzdan beklemek değildir. Her çocuk farklıdır ve her çocuğun öğrenme hızı birbirinden farklı olabilir. Önemli olan çocuğumuzun yapabildiği şeyleri fark etmek, yapabileceği işleri onun yerine yapmamak ve gerektiğinde ona yardımcı olmaktır. Küçük adımlar zamanla daha büyük kazanımlara dönüşebilir.
Aile Destek Programımızda sizlere, çocuğunuzun ihtiyaçlarına uygun olarak günlük yaşam becerilerini nasıl destekleyebileceğiniz konusunda yardımcı olmayı amaçlıyoruz. Çocuğunuza bir beceriyi nasıl öğretebileceğinizi, ona ne zaman ve nasıl destek olabileceğinizi ve zamanla bu desteği nasıl azaltabileceğinizi birlikte ele alıyoruz. Böylece yalnızca çocuğumuz değil, bizler de bu süreçte yeni şeyler öğreniyoruz.
Unutmayalım ki çocuklarımız için en önemli öğrenme ortamlarından biri kendi evleridir. Günlük yaşamda birlikte geçirdiğimiz zamanları birer öğrenme fırsatına dönüştürebiliriz. Bazen bir kaşığı kendi başına kullanması, bazen ayakkabısını giymeye çalışması, bazen odasını toplaması ya da sofraya yardım etmesi bizim için küçük bir iş gibi görünebilir. Ancak çocuğumuz için bunların her biri bağımsızlığa doğru atılmış önemli bir adımdır.
Çocuğunuzun bağımsızlaşma yolculuğunda yalnız değilsiniz. Sizlerin vereceği küçük destekler ve çocuğunuza tanıyacağınız fırsatlar, onun günlük yaşamda daha bağımsız olmasına yardımcı olabilir.
